Stowarzyszenia, fundacje i inne organizacje: filar zaangażowania obywatelskiego

Zaangażowanie obywatelskie nie odbywa się w próżni. To przede wszystkim organizacje, takie jak stowarzyszenia, fundacje, organizacje pożytku publicznego czy inicjatywy obywatelskie, koordynują, nadają strukturę i umożliwiają działalność wolontariacką. Stanowią one niezbędną infrastrukturę, na której mogą się opierać miliony zaangażowanych osób. Jak jednak obecnie rozwijają się stowarzyszenia i fundacje – i jakie szanse oraz wyzwania się z tym wiążą?

W Niemczech ruch stowarzyszeniowy stanowi jeden z głównych filarów życia społecznego. Według analizy badania ZiviZ z 2023 r. w 2022 r. odnotowano około 656 888 organizacji społeczeństwa obywatelskiego – z czego około 94% stanowiły zarejestrowane stowarzyszenia. Największy wzrost liczby stowarzyszeń w latach 2016–2022 odnotowano w Berlinie i Bawarii. ^{1 W ciągu} 60 lat liczba stowarzyszeń ogromnie wzrosła – z około 86 000 zarejestrowanych stowarzyszeń w 1960 r. (Niemcy Zachodnie) do około 616 000 w 2022 r. (całe Niemcy). ² Jednak: Od 1995 r. dynamika zakładania stowarzyszeń ponownie spada.

Dane pokazują, że zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w Niemczech koncentruje się przede wszystkim na sporcie, kulturze oraz edukacji i wychowaniu. Kolejne miejsca zajmują oferta rekreacyjna i usługi społeczne. Ochrona środowiska i przyrody również odgrywa zauważalną rolę, ale rzadziej stanowi główny obszar zainteresowania. Mniejsze dziedziny, takie jak solidarność międzynarodowa, nauka czy media, są znacznie mniej reprezentowane. ⁴

To dobitnie pokazuje, że działalność stowarzyszeń jest ugruntowana, stabilna i szeroko zakorzeniona. Stowarzyszenia oferują przestrzeń dla zaangażowania, wspólnoty, nauki, sportu, kultury, sąsiedzkich relacji i wielu innych rzeczy. Często są one zakorzenione w lokalnej społeczności, opierają się na pracy wolontariackiej – a dzięki temu są szczególnie elastyczne.

Większość organizacji dysponuje bardzo ograniczonymi zasobami. Ponad połowa organizacji społeczeństwa obywatelskiego w Niemczech osiąga łączne przychody poniżej 10 000 euro. Tylko 27 procent organizacji zatrudnia pracowników na etacie. ⁶

Ponadto zmienia się postrzeganie roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Coraz więcej organizacji chce angażować się w procesy polityczne. Zmieniają się również oczekiwania wobec państwa, zwłaszcza w zakresie większego wsparcia finansowego. W tle tej sytuacji leży wyraźnie dostrzegalna tendencja, zgodnie z którą organizacje w coraz większym stopniu pełnią rolę wypełniaczy luk w brakujących usługach państwowych. Organizacje angażują się w obszary, które tradycyjnie leżały w zakresie odpowiedzialności państwa. ⁷

Oprócz organizacji stowarzyszeniowych kluczową rolę odgrywają fundacje – zarówno jako samodzielni realizatorzy projektów, jak i podmioty wspierające zaangażowanie społeczne. Według Federalnego Związku Fundacji Niemieckich liczba fundacji posiadających osobowość prawną na gruncie prawa cywilnego w Niemczech wyniosła w 2023 r. 25 777, ^8. W 2023 r. założono zatem 637 nowych fundacji.

Jednak gęstość rozmieszczenia fundacji znacznie różni się w zależności od regionu: zdecydowana większość – 88,4% – ma siedzibę w zachodnich landach Niemiec (z wyłączeniem Berlina). W landach wschodnich znajduje się 1 903 fundacji, co stanowi 7,4%. Berlin, z liczbą 1 081 fundacji, ma udział wynoszący 4,2%. Ciekawe jest jednak przyjrzenie się dynamice: w 2023 r. wschodnioniemieckie kraje związkowe (z wyłączeniem Berlina) odnotowały średni wzrost netto na poziomie 3,8%, a więc znacznie więcej niż kraje zachodnioniemieckie (z wyłączeniem Berlina), gdzie wyniósł on 1,9%. ⁹

Ponadto wśród niemieckich fundacji dominuje duża liczba podmiotów o niewielkim kapitale: dwie trzecie z nich dysponuje kapitałem poniżej miliona euro, a jedynie około 13% posiada kapitał przekraczający dziesięć milionów euro. Wskazuje to, że wiele fundacji działa przy użyciu raczej skromnych środków – ich wkład polega przede wszystkim na pracy, sieciach kontaktów, strategii i długoterminowym myśleniu. ¹¹

Dlaczego te organizacje są tak ważne?

• Umożliwiają one zaangażowanie: stowarzyszenia tworzą struktury, w ramach których ludzie mogą się organizować, rozpoczynać projekty i wywierać wpływ. Bez infrastruktury stowarzyszeniowej wiele inicjatyw nie powstałoby lub istniałoby tylko tymczasowo.
  
• Łączą zasoby: środki finansowe, wiedzę fachową, pomieszczenia, sieci kontaktów – wszystko to jest kierowane za pośrednictwem takich organizacji. Fundacje wspierają, stowarzyszenia realizują.
  
• Zapewniają widoczność: kwestie społeczne, takie jak integracja, zrównoważony rozwój, kultura czy praca z młodzieżą, zyskują na znaczeniu, gdy reprezentują je organizacje cieszące się szerokim poparciem.
  
• Stabilizują zaangażowanie: gdy wolontariat jest wspierany przez struktury instytucjonalne, powstają długotrwałe inicjatywy – a nie tylko pojedyncze akcje.
  
• Umożliwiają one współdziałanie: lokalne życie stowarzyszeniowe, inicjatywy obywatelskie i stowarzyszenia sąsiedzkie stanowią podstawę demokratycznego współdziałania i uczestnictwa.

Środowisko stowarzyszeń i fundacji pozostaje kluczowym elementem społeczeństwa obywatelskiego. Aby zapewnić mu przyszłość, potrzebne są odpowiednie warunki ramowe, takie jak wystarczające finansowanie, doradztwo, nawiązywanie kontaktów oraz profesjonalne wsparcie. Kto chce wspierać wolontariat, powinien zatem zwracać uwagę nie tylko na osoby indywidualne, ale także na organizacje, które za nimi stoją – na ich różnorodność, struktury i oddziaływanie.