Stowarzyszenia, fundacje i inne organizacje: filar zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego

Zaangażowanie obywatelskie nie odbywa się w próżni. To przede wszystkim organizacje, takie jak stowarzyszenia, fundacje, organizacje pożytku publicznego czy inicjatywy obywatelskie, koordynują, nadają strukturę i umożliwiają wolontariat. Stanowią one niezbędną infrastrukturę, na której mogą się opierać miliony osób zaangażowanych. Jak jednak obecnie rozwijają się stowarzyszenia i fundacje – i jakie szanse oraz wyzwania z tego wynikają?

W Niemczech ruch stowarzyszeniowy stanowi jeden z głównych filarów życia społecznego. Według analizy ankiety ZiviZ z 2023 r. w 2022 r. odnotowano około 656 888 organizacji społeczeństwa obywatelskiego – z czego około 94% stanowiły zarejestrowane stowarzyszenia. Największy wzrost liczby stowarzyszeń w latach 2016–2022 odnotowano w Berlinie i Bawarii. ^{1 W ciągu} 60 lat krajobraz stowarzyszeń znacznie się rozszerzył – z około 86 000 zarejestrowanych stowarzyszeń w 1960 r. (Niemcy Zachodnie) do około 616 000 w 2022 r. (całe Niemcy). ² Jednak: Od 1995 r. tempo powstawania nowych stowarzyszeń ponownie spada.

Dane pokazują, że zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w Niemczech koncentruje się przede wszystkim na sporcie, kulturze oraz edukacji i wychowaniu. Kolejne miejsca zajmują oferta rekreacyjna i usługi społeczne. Ochrona środowiska i przyrody również odgrywa zauważalną rolę, ale rzadziej stanowi główny przedmiot zainteresowania. Mniejsze obszary, takie jak solidarność międzynarodowa, nauka czy media, są znacznie mniej reprezentowane. ⁴

To dobitnie pokazuje, że działalność stowarzyszeń jest ugruntowana, stabilna i szeroko zakorzeniona. Stowarzyszenia oferują przestrzeń dla zaangażowania, wspólnoty, nauki, sportu, kultury, sąsiedzkich relacji i wielu innych rzeczy. Często są one zakorzenione w lokalnej społeczności, opierają się na pracy wolontariackiej – a dzięki temu są szczególnie elastyczne.

Większość organizacji działa przy bardzo ograniczonych zasobach. Ponad połowa organizacji społeczeństwa obywatelskiego w Niemczech osiąga łączne przychody poniżej 10 000 euro. Tylko 27 procent organizacji zatrudnia pracowników na etacie. ⁶

Ponadto zmienia się postrzeganie roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Coraz więcej organizacji pragnie angażować się w procesy polityczne. Zmieniają się również oczekiwania wobec państwa, zwłaszcza w zakresie większego wsparcia finansowego. W tle tej sytuacji widać wyraźną tendencję, zgodnie z którą organizacje w coraz większym stopniu pełnią rolę uzupełniającą w zakresie usług, których nie zapewnia państwo. Organizacje angażują się w obszary, które tradycyjnie leżały w gestii państwa. ^⁷

Oprócz organizacji stowarzyszeniowych kluczową rolę odgrywają fundacje – zarówno jako samodzielni realizatorzy projektów, jak i podmioty wspierające zaangażowanie społeczne. Według Federalnego Związku Fundacji Niemieckich liczba fundacji posiadających osobowość prawną na mocy prawa cywilnego w Niemczech wyniosła w 2023 r. 25 777, ^8. W 2023 r. powstało zatem 637 nowych fundacji.

Jednak gęstość występowania fundacji różni się znacznie w zależności od regionu: zdecydowana większość – 88,4% – ma siedzibę w zachodnioniemieckich krajach związkowych (z wyłączeniem Berlina). W krajach związkowych na wschodzie Niemiec znajduje się 1 903 fundacji, co stanowi 7,4%. Berlin, z liczbą 1 081 fundacji, ma udział wynoszący 4,2%. Ciekawe jest jednak spojrzenie na dynamikę: w 2023 r. wschodnioniemieckie kraje związkowe (z wyłączeniem Berlina) odnotowały średni wzrost netto na poziomie 3,8%, a więc znacznie więcej niż kraje zachodnioniemieckie (z wyłączeniem Berlina), gdzie wyniósł on 1,9%. ⁹

Ponadto wśród niemieckich fundacji dominuje duża liczba podmiotów o niewielkim kapitale: dwie trzecie dysponuje kapitałem poniżej miliona euro, a jedynie około 13% posiada kapitał powyżej dziesięciu milionów euro. Wskazuje to, że wiele fundacji działa przy użyciu raczej skromnych środków – ich wkład polega przede wszystkim na pracy, sieciach kontaktów, strategii i długoterminowym myśleniu. ¹¹

Dlaczego te organizacje są tak ważne?

• Umożliwiają one zaangażowanie: stowarzyszenia tworzą struktury, w ramach których ludzie mogą się organizować, rozpoczynać projekty i wywierać wpływ. Bez infrastruktury stowarzyszeniowej wiele inicjatyw nie powstałoby lub istniałoby jedynie tymczasowo.
  
• Koncentrują zasoby: środki finansowe, wiedzę fachową, pomieszczenia, sieci kontaktów – wszystko to jest kierowane za pośrednictwem takich organizacji. Fundacje wspierają, stowarzyszenia realizują.
  
• Zapewniają widoczność: tematy społeczne, takie jak integracja, zrównoważony rozwój, kultura czy praca z młodzieżą, zyskują na znaczeniu, gdy reprezentują je organizacje cieszące się szerokim poparciem.
  
• Stabilizują zaangażowanie: gdy wolontariat jest wspierany przez struktury instytucjonalne, powstają długotrwałe inicjatywy – a nie tylko pojedyncze akcje.
  
• Umożliwiają one współudział: lokalne życie stowarzyszeniowe, inicjatywy obywatelskie i stowarzyszenia sąsiedzkie stanowią podstawę demokratycznego współudziału i partycypacji.

Środowisko stowarzyszeń i fundacji pozostaje kluczowym elementem społeczeństwa obywatelskiego. Aby zapewnić im przyszłość, potrzebne są odpowiednie warunki ramowe, takie jak wystarczające finansowanie, doradztwo, nawiązywanie kontaktów oraz profesjonalne wsparcie. Każdy, kto chce wspierać wolontariat, powinien zatem zwracać uwagę nie tylko na osoby indywidualne, ale także na organizacje, które za nimi stoją – na ich różnorodność, struktury i oddziaływanie.