Dernekler, vakıflar ve benzeri kuruluşlar: Sivil toplum katılımının belkemiği

Sivil toplum katılımı, boşlukta gerçekleşmez. Gönüllü katılımı koordine eden, yapılandıran ve mümkün kılanlar, her şeyden önce dernekler, vakıflar, kamu yararına çalışan kuruluşlar veya vatandaş inisiyatifleri gibi örgütlerdir. Bunlar, milyonlarca gönüllünün dayanabileceği vazgeçilmez bir altyapı oluşturur. Peki, dernekler ve vakıflar şu anda nasıl bir gelişim gösteriyor – ve bundan ne gibi fırsatlar ve zorluklar ortaya çıkıyor?

Almanya’da dernekler, toplumsal yaşamın temel direklerinden biridir. ZiviZ Anketi 2023’ün analizine göre, 2022 yılında yaklaşık 656.888 sivil toplum örgütü kaydedilmiştir; bunların yaklaşık %94’ünü kayıtlı dernekler oluşturmaktadır. 2016 ile 2022 yılları arasında dernek sayısındaki en büyük artış Berlin ve Bavyera’da kaydedildi. ^{1 Son} 60 yıl ^içinde dernek yapısı muazzam bir şekilde genişlemiştir – 1960 yılında (Batı Almanya’da) yaklaşık 86.000 olan kayıtlı dernek sayısı, 2022 yılında (tüm Almanya’da) yaklaşık 616.000’e ulaşmıştır. ² Ancak: Derneklerin kuruluş dinamikleri 1995 yılından bu yana yeniden azalmaktadır.

Rakamlar şunu gösteriyor: Almanya’da sivil toplum katılımı özellikle spor, kültür ile eğitim ve yetiştirilme alanlarına yoğunlaşıyor. Bunları boş zaman etkinlikleri ve sosyal hizmetler izliyor. Çevre ve doğa koruma da belirgin bir rol oynuyor, ancak nadiren ana odak noktası oluyor. Uluslararası dayanışma, bilim veya medya gibi daha küçük alanlar ise çok daha az temsil ediliyor. ⁴

Bu durum, dernek çalışmalarının köklü, istikrarlı ve geniş bir tabana sahip olduğunu etkileyici bir şekilde ortaya koymaktadır. Dernekler, katılım, dayanışma, öğrenme, spor, kültür, komşuluk ve daha pek çok şey için alanlar sunmaktadır. Genellikle yerel düzeyde faaliyet gösterir, gönüllülük esasına dayalıdır ve bu sayede son derece esnektir.

Çoğu kuruluş, oldukça sınırlı kaynaklarla çalışmaktadır. Almanya’daki sivil toplum kuruluşlarının yarısından fazlasının toplam geliri 10.000 avronun altındadır. Kuruluşların yalnızca yüzde 27’sinde maaşlı çalışanlar bulunmaktadır. ⁶

Ayrıca: Sivil toplum kuruluşlarının rolüne ilişkin algı da değişiyor. Giderek daha fazla kuruluş, siyasi süreçlere katılmak istiyor. Devlete yönelik beklentiler de değişiyor; özellikle de daha güçlü bir mali destek sağlanması konusunda. Bunun arka planında, kuruluşların giderek artan bir şekilde devletin sunamadığı hizmetlerin boşluğunu doldurma işlevi gördüğü yönünde açıkça görülebilen bir eğilim yatmaktadır. Kuruluşlar, geleneksel olarak devletin sorumluluğunda olan alanlarda faaliyet göstermektedir. ⁷

Derneklerin yanı sıra vakıflar da – hem projelerin bağımsız yürütücüleri olarak hem de gönüllü faaliyetleri destekleyen kurumlar olarak – merkezi bir rol oynamaktadır. Alman Vakıflar Federal Birliği’ne göre, 2023 yılında Almanya’da medeni hukuk kapsamında tüzel kişiliğe sahip vakıfların sayısı 25.777’ye ulaştı ^. Buna göre, 2023 yılında 637 yeni vakıf kuruldu.

Ancak vakıf yoğunluğu bölgelere göre büyük farklılıklar göstermektedir: Vakıfların çok büyük bir kısmı – %88,4 – Batı Almanya eyaletlerinde (Berlin hariç) bulunmaktadır. Doğu Almanya eyaletlerinde ise 1.903 vakıf bulunmakta olup, bu sayı toplamın %7,4’ünü oluşturmaktadır. Berlin ise 1.081 vakıfla %4,2'lik bir paya sahiptir. Ancak dinamiklere bakıldığında ilginç bir tablo ortaya çıkıyor: 2023 yılında Doğu Almanya eyaletleri (Berlin hariç) ortalama %3,8’lik bir net büyüme kaydetmiş ve bu oran, %1,9 ile Batı Almanya eyaletlerinin (Berlin hariç) büyüme oranını önemli ölçüde aşmıştır ^.9

Bunun yanı sıra, Alman vakıflarında çok sayıda küçük sermayeli vakıf hakimdir: Üçte ikisinin sermayesi bir milyon avronun altındadır; sadece yaklaşık %13’ünün sermayesi on milyon avronun üzerindedir. Bu durum şunu gösteriyor: Birçok vakıf nispeten mütevazı kaynaklarla çalışıyor; katkıları öncelikle emek, ağlar, strateji ve uzun vadeli düşünceye dayanıyor. ¹¹

Bu kuruluşlar neden bu kadar önemli?

• Katılımı mümkün kılarlar: Dernekler, insanların örgütlenebileceği, projeler başlatabileceği ve etki yaratabileceği yapılar oluşturur. Dernek altyapısı olmasaydı, birçok girişim ya hiç ortaya çıkmazdı ya da sadece geçici olarak var olurdu.
  
• Kaynakları bir araya getirirler: Mali kaynaklar, uzmanlık, mekanlar, ağlar – tüm bunlar bu tür kuruluşlar aracılığıyla kanalize edilir. Vakıflar destekler, dernekler hayata geçirir.
  
• Görünürlük sağlarlar: Entegrasyon, sürdürülebilirlik, kültür, gençlik çalışmaları gibi toplumsal konular, geniş tabanlı kuruluşlar tarafından temsil edildiğinde daha fazla önem kazanır.
  
• Gönüllü çalışmaları istikrarlı hale getirirler: Gönüllü çalışmalar kurumsal yapılar tarafından desteklendiğinde, tek seferlik eylemlerin ötesinde, uzun vadeli faaliyetler ortaya çıkar.
  
• Katılım imkânı sağlarlar: Yerel dernek yaşamı, yurttaş girişimleri ve mahalle dernekleri, demokratik katılımın temelini oluşturur.

Dernek ve vakıflar, sivil toplumun temel yapı taşlarından biri olmaya devam etmektedir. Bunların geleceğe hazır hale gelmesi için yeterli finansman, danışmanlık, ağ oluşturma ve profesyonel destek gibi çerçeve koşullarına ihtiyaç vardır. Gönüllü katılımı teşvik etmek isteyenler, bu nedenle sadece bireyleri değil, bunların arkasında yer alan kuruluşları da – çeşitliliklerini, yapılarını ve etkilerini – göz önünde bulundurmalıdır.